1000 കോടി ഒറ്റയടിക്ക് തിരിച്ചു പിടിച്ച് മോദി

ഒരു കാര്യം അറിയുമോ? ആയിരം കോടികളുടെ വിലമതിക്കുന്ന ഒരു മഹാ നിധി ശേഖരം നമ്മൾ ഇത്രയും നാൾ വെറും പുല്ലുവിലയ്ക്ക്, ആക്രിയാണെന്ന് കരുതി വിദേശ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് കയറ്റി അയക്കുകയായിരുന്നു! നമ്മൾ വെറും ‘വേസ്റ്റ്’ അഥവാ മാലിന്യമെന്ന് കരുതി പുറന്തള്ളിയിരുന്ന ആ കറുത്ത പൊന്ന് , ഇന്ന് ആധുനിക ലോകത്തിലെ വൻശക്തി രാജ്യങ്ങൾക്കിടയിൽ മൂന്നാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിന് വരെ കാരണമായേക്കാവുന്ന അത്രയും മൂല്യമുള്ള ഒന്നാണ്! ലോക സാമ്പത്തിക ഭൂപടത്തെത്തന്നെ പിടിച്ചുകുലുക്കുന്ന, ഇന്ത്യയുടെ ആ ‘മാസ്’ സർജിക്കൽ സ്ട്രൈക്കിനെക്കുറിച്ചാണ് നമ്മൾ ഇന്ന് സംസാരിക്കാൻ പോകുന്നത്. എന്താണ് ഈ ‘ബ്ലാക്ക് മാസ്’? നോക്കാം…
കഴിഞ്ഞ നൂറ്റാണ്ടിൽ ലോകരാജ്യങ്ങൾ തമ്മിൽ നടന്ന എല്ലാ യുദ്ധങ്ങൾക്കും അധിനിവേശങ്ങൾക്കും പിന്നിൽ ഒരൊറ്റ കാരണമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ – അത് ‘എണ്ണ’ അഥവാ പെട്രോളിയം ആയിരുന്നു. മിഡിൽ ഈസ്റ്റിലെ മണലാരണ്യങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി വൻശക്തികൾ പോരടിച്ചു. എന്നാൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയിലേക്ക് നമ്മൾ കടക്കുമ്പോൾ, ആ എണ്ണയുടെ പ്രതാപം അസ്തമിക്കുകയാണ്. പകരം ലോകം മുഴുവൻ മറ്റൊരു ലോഹത്തിന് പിന്നാലെ ഭ്രാന്തമായി ഓടുകയാണ്. അതിന്റെ പേരാണ് **ലിഥിയം (Lithium) ശാസ്ത്രലോകവും സാമ്പത്തിക വിദഗ്ധരും ലിഥിയത്തെ വിളിക്കുന്നത് *‘വൈറ്റ് ഗോൾഡ്’ (White Gold)* അഥവാ വെളുത്ത സ്വർണ്ണം എന്നാണ്. എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇതിന് ഇത്രയധികം പ്രാധാന്യം? ഇന്ന് നമ്മൾ രാവിലെ എഴുന്നേൽക്കുന്നത് മുതൽ രാത്രി ഉറങ്ങുന്നത് വരെ ഉപയോഗിക്കുന്ന സകല ആധുനിക ഉപകരണങ്ങളുടെയും ജീവനാഡി ലിഥിയമാണ്. നിങ്ങളുടെ പോക്കറ്റിലിരിക്കുന്ന സ്മാർട്ട്‌ഫോൺ, ഓഫീസിലെ ലാപ്ടോപ്പ്, സ്മാർട്ട് വാച്ചുകൾ, വയർലെസ്സ് ഇയർബഡ്സുകൾ, ഇനി ഭാവിയിലെ റോഡുകൾ ഭരിക്കാൻ പോകുന്ന ഇലക്ട്രിക് കാറുകൾ, ബസുകൾ, സോളാർ പവർ പ്ലാന്റുകളിൽ വൈദ്യുതി സംഭരിച്ചു വെക്കുന്ന ഭീമൻ ബാറ്ററികൾ – ഇവയ്ക്കെല്ലാം ഊർജ്ജം നൽകുന്നത് ലിഥിയം-അയൺ ബാറ്ററികളാണ്.
പെട്രോളും ഡീസലും കത്തിച്ചു തീർക്കുന്ന കാലം അവസാനിക്കുകയാണ്. ലോകം മുഴുവൻ ഗ്രീൻ എനർജിയിലേക്കും ഇലക്ട്രിക് വാഹനങ്ങളിലേക്കും മാറുകയാണ്. 2030 ആകുമ്പോഴേക്കും ലോകത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം വാഹനങ്ങളും ഇലക്ട്രിക് ആയി മാറും. അങ്ങനെ വരുമ്പോൾ, കോടിക്കണക്കിന് ബാറ്ററികൾ നിർമ്മിക്കേണ്ടി വരും. അതിന് ടൺ കണക്കിന് ലിഥിയം ആവശ്യമാണ്. എന്നാൽ ഇവിടെയാണ് ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധി ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ഭൂമിയിൽ എല്ലായിടത്തും ലിഥിയം ലഭ്യമല്ല. ചിലി, അർജന്റീന, ബൊളീവിയ എന്നീ തെക്കേ അമേരിക്കൻ രാജ്യങ്ങൾ ചേർന്ന ‘ലിഥിയം ട്രയാംഗിൾ’, പിന്നെ ഓസ്‌ട്രേലിയ, ചൈന എന്നിവിടങ്ങളിലാണ് ലോകത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം ലിഥിയം നിക്ഷേപവുമുള്ളത്. ഇതിൽ തന്നെ, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് കുഴിച്ചെടുക്കുന്ന അസംസ്കൃത ലിഥിയം ശുദ്ധീകരിച്ച് ബാറ്ററി നിർമ്മിക്കാൻ പാകത്തിലാക്കുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ 70 ശതമാനത്തിലധികവും കുത്തകയാക്കി വെച്ചിരിക്കുന്നത് ഒരൊറ്റ രാജ്യമാണ് – **ചൈന! അതായത്, ലോകത്തിലെ ഏത് രാജ്യത്തിന് ഇലക്ട്രിക് കാർ നിർമ്മിക്കണമെങ്കിലും ചൈനയുടെ മുന്നിൽ കൈനീട്ടണം എന്ന അവസ്ഥ. ഈ കുത്തക തകർക്കാനും സ്വന്തമായി ഒരു വഴി വെട്ടിത്തുറക്കാനും ഇന്ത്യ നടത്തിയ അന്വേഷണമാണ്, നമ്മുടെ സ്വന്തം മണ്ണിലെ മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങളിൽ ഒളിഞ്ഞിരുന്ന ആ മഹാ നിധിയിലേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടിയത്. ഇവിടെയാണ് നമ്മുടെ കഥയിലെ യഥാർത്ഥ നായകൻ രംഗപ്രവേശം ചെയ്യുന്നത്. അതാണ് *‘ബ്ലാക്ക് മാസ്’ (Black Mass)*. പേര് കേൾക്കുമ്പോൾ ഏതോ ഹോളിവുഡ് സിനിമയിലെ വില്ലന്റെ പേര് പോലെ തോന്നാം. എന്നാൽ ഇത് ശരിക്കും ആഗോള വിപണിയെ വിറപ്പിക്കുന്ന ഒരു അദ്ഭുത വസ്തുവാണ്. എന്താണ് ഈ ബ്ലാക്ക് മാസ്? ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ, ഉപയോഗശൂന്യമായ ലിഥിയം-അയൺ ബാറ്ററികൾ പൊടിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന കറുത്ത നിറത്തിലുള്ള ഒരുതരം പൊടിയാണിത്. ഒരു ഇലക്ട്രിക് കാറിന്റെ ബാറ്ററിയോ അല്ലെങ്കിൽ മൊബൈൽ ഫോണിന്റെ ബാറ്ററിയോ 5 മുതൽ 10 വർഷം വരെ ഉപയോഗിച്ചു കഴിയുമ്പോൾ അതിന്റെ ചാർജ് നിൽക്കാനുള്ള ശേഷി കുറയും. പിന്നീട് അത് വാഹനങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇത്തരം പഴയ ബാറ്ററികൾ ശേഖരിച്ച്, അവയുടെ പുറംചട്ടയും പ്ലാസ്റ്റിക്കും ചെമ്പും അലുമിനിയവുമെല്ലാം വേർതിരിച്ച ശേഷം, ബാറ്ററിയുടെ ഉള്ളിലെ കാതോഡ് (Cathode), ആനോഡ് (Anode) ഭാഗങ്ങൾ പ്രത്യേക യന്ത്രങ്ങളുടെ സഹായത്തോടെ പൊടിച്ചെടുക്കുന്നു. അപ്പോൾ ലഭിക്കുന്ന കറുത്ത പൊടിയാണ് ബ്ലാക്ക് മാസ്.
ഇത് വെറുമൊരു കറുത്ത പൊടിയല്ല. ഇതിനകത്ത് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത് ഭൂമിയിലെ ഏറ്റവും വിലപിടിപ്പുള്ള നാല് അപൂർവ്വ ധാതുക്കളാണ്:

1. ലിഥിയം (Lithium)
2. കോബാൾട്ട് (Cobalt)
3. നിക്കൽ (Nickel)
4. മാംഗനീസ് (Manganese)
   ഇനി നിങ്ങൾ ഞെട്ടാൻ പോകുന്ന ഒരു ശാസ്ത്രീയ സത്യം കേൾക്കൂ. ഭൂമിയുടെ അടിത്തട്ടിൽ നിന്ന് ഖനനം ചെയ്തെടുക്കുന്ന അയിരിൽ (Ore) വെറും 1 മുതൽ 2 ശതമാനം വരെ മാത്രമാണ് ലിഥിയം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്. അതായത്, ഒരു ടൺ ലിഥിയം വേർതിരിച്ചെടുക്കണമെങ്കിൽ നൂറുകണക്കിന് ടൺ മണ്ണും പാറയും തുരക്കണം, ലക്ഷക്കണക്കിന് ലിറ്റർ ശുദ്ധജലം പാഴാക്കണം, പരിസ്ഥിതിയെ പൂർണ്ണമായും നശിപ്പിക്കണം.
   എന്നാൽ, ഒരു ടൺ ‘ബ്ലാക്ക് മാസ്’ എടുത്താൽ, അതിൽ 20 മുതൽ 30 ശതമാനം വരെ ശുദ്ധമായ ലിഥിയവും കോബാൾട്ടും നിക്കലും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു! അതായത്, പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ഖനനം ചെയ്തെടുക്കുന്നതിനേക്കാൾ പത്തിരട്ടിയിലധികം സാന്ദ്രതയിൽ, യാതൊരു പരിസ്ഥിതി നാശവുമില്ലാതെ, വളരെ കുറഞ്ഞ ചിലവിൽ ഈ വിലപിടിപ്പുള്ള ലോഹങ്ങൾ ബ്ലാക്ക് മാസിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചെടുക്കാൻ സാധിക്കും. ഇതിനെയാണ് ആധുനിക ലോകം ‘അർബൻ മൈനിംഗ്’ (Urban Mining) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. നമുക്ക് ഇനി കാടുകൾ വെട്ടിത്തെളിച്ച് മലകൾ തുരക്കേണ്ടതില്ല; നമ്മുടെ നഗരങ്ങളിലെ ഇ-വേസ്റ്റുകളിൽ നിന്ന് തന്നെ സ്വർണ്ണത്തേക്കാൾ വിലയുള്ള ലോഹങ്ങൾ ഖനനം ചെയ്തെടുക്കാം!ഇത്രയധികം മൂല്യമുള്ള ഈ ബ്ലാക്ക് മാസ് ഇത്രയും കാലം ഇന്ത്യയിൽ എന്ത് ചെയ്യുകയായിരുന്നു? ഇവിടെയാണ് നമ്മൾ തലയിൽ കൈവെച്ചു പോകുന്ന ആ സത്യം പുറത്തുവരുന്നത്.
   ഇന്ത്യ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനസംഖ്യയുള്ള രാജ്യമാണ്. കോടിക്കണക്കിന് സ്മാർട്ട്‌ഫോണുകളും ലാപ്ടോപ്പുകളും ഇലക്ട്രിക് വാഹനങ്ങളുമാണ് ഇവിടെ ഓരോ വർഷവും ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്. സ്വാഭാവികമായും, ഓരോ വർഷവും പതിനായിരക്കണക്കിന് ടൺ പഴയ ബാറ്ററികളും ഇ-വേസ്റ്റുകളും ഇന്ത്യയിൽ കുന്നുകൂടുന്നുണ്ട്.
   ഇത്രയും കാലം ഇന്ത്യയിൽ ഈ ബ്ലാക്ക് മാസിൽ നിന്ന് ലിഥിയവും കോബാൾട്ടും വേർതിരിച്ചെടുക്കാനുള്ള വൻകിട ശുദ്ധീകരണ ശാലകൾ (Refineries) വളരെ കുറവായിരുന്നു. ഇവിടെയുള്ള ചെറുകിട റീസൈക്ലിംഗ് കമ്പനികൾ പഴയ ബാറ്ററികൾ ശേഖരിച്ച് പൊടിച്ച് ‘ബ്ലാക്ക് മാസ്’ ആക്കി മാറ്റും. എന്നിട്ട് എന്ത് ചെയ്യും? അവ വിദേശ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് കയറ്റി അയക്കും!
   ആരായിരുന്നു ഈ ബ്ലാക്ക് മാസ് മുഴുവൻ വാങ്ങിക്കൂട്ടിയിരുന്നത് എന്നറിയാമോ? ചൈനയും, ദക്ഷിണ കൊറിയയും, ചില യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളും! പ്രത്യേകിച്ച് ചൈന. ഇന്ത്യയിലെ കമ്പനികളിൽ നിന്ന് വെറും ‘ഇ-വേസ്റ്റ്’ എന്ന പേരിൽ തുച്ഛമായ വിലയ്ക്ക്, കിലോയ്ക്ക് വെറും നൂറോ ഇരുന്നൂറോ രൂപ നിരക്കിൽ ചൈനീസ് ഏജന്റുമാർ ഈ ബ്ലാക്ക് മാസ് വാങ്ങിക്കൂട്ടി. കപ്പലുകൾ നിറയെ ഇന്ത്യയുടെ ധാതുസമ്പത്ത് ചൈനയിലെ തുറമുഖങ്ങളിലേക്ക് ഒഴുകി.
   അവിടെ ചെന്നിട്ട് അവർ എന്ത് ചെയ്തു? ചൈനയിലെ വമ്പൻ ഫാക്ടറികളിൽ വെച്ച് ഈ ബ്ലാക്ക് മാസിൽ നിന്ന് ശുദ്ധമായ ലിഥിയവും കോബാൾട്ടും നിക്കലും വേർതിരിച്ചെടുത്തു. എന്നിട്ട്, ആ ലോഹങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് പുതിയ ബാറ്ററി സെല്ലുകൾ നിർമ്മിച്ചു. അവസാനം, ആ ബാറ്ററികൾ ഇന്ത്യയിലെ ഇലക്ട്രിക് വാഹന നിർമ്മാതാക്കൾക്കും മൊബൈൽ കമ്പനികൾക്കും ആയിരക്കണക്കിന് കോടി രൂപയ്ക്ക് വിറ്റു!
   ഒന്ന് ആലോചിച്ചു നോക്കൂ! നമ്മുടെ വീട്ടിലെ സ്വന്തം സ്വർണ്ണം ആക്രി വിലയ്ക്ക് അയൽക്കാരന് വിൽക്കുക, എന്നിട്ട് അയാൾ അത് ഉരുക്കി പുതിയ മാലയാക്കി നമുക്ക് തന്നെ പത്തിരട്ടി വിലയ്ക്ക് വിൽക്കുക! കൃത്യമായി പറഞ്ഞാൽ ഇതാണ് കഴിഞ്ഞ കുറെ വർഷങ്ങളായി ഇന്ത്യയിൽ നടന്നുകൊണ്ടിരുന്നത്. നമ്മുടെ രാജ്യത്തിന്റെ ഭാവി സുരക്ഷിതമാക്കേണ്ട ആയിരക്കണക്കിന് കോടികളുടെ അപൂർവ്വ ധാതുസമ്പത്താണ് ഇങ്ങനെ ‘വേസ്റ്റ്’ എന്ന ലേബലിൽ രാജ്യം വിട്ടു പൊയ്ക്കൊണ്ടിരുന്നത്.
   ഈ അപകടം തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ, പ്രത്യേകിച്ച് വാണിജ്യ മന്ത്രാലയവും (Ministry of Commerce) ഡയറക്ടറേറ്റ് ജനറൽ ഓഫ് ഫോറിൻ ട്രേഡും (DGFT) ചേർന്ന് ആ ചരിത്രപരമായ തീരുമാനം എടുത്തു. ലിഥിയം-അയൺ ബാറ്ററി വേസ്റ്റുകളുടെയും, സ്ക്രാപ്പുകളുടെയും, ഏറ്റവും പ്രധാനമായി **’ബ്ലാക്ക് മാസിന്റെയും’ കയറ്റുമതിക്ക് മേൽ ഇന്ത്യ കർശന നിയന്ത്രണവും നിരോധനവും ഏർപ്പെടുത്തി!
   ഇനി മുതൽ ഇന്ത്യയിൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു തരി ബ്ലാക്ക് മാസ് പോലും വിദേശത്തേക്ക് കടത്താൻ കഴിയില്ല. സർക്കാരിന്റെ പ്രത്യേക അനുമതിയില്ലാതെ ഇവ കയറ്റി അയക്കുന്നത് കടുത്ത കുറ്റമായി മാറി.
   ഈ വാർത്ത പുറത്തുവന്ന നിമിഷം തന്നെ അന്താരാഷ്ട്ര വിപണിയിൽ വലിയ ഭൂകമ്പമാണ് ഉണ്ടായത്. കാരണം, ചൈനയിലെയും മറ്റ് ഏഷ്യൻ രാജ്യങ്ങളിലെയും ബാറ്ററി റീസൈക്ലിംഗ് പ്ലാന്റുകൾ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത് തന്നെ ഇന്ത്യയെപ്പോലുള്ള രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വരുന്ന ബ്ലാക്ക് മാസിനെ ആശ്രയിച്ചായിരുന്നു. പെട്ടെന്നൊരു സുപ്രഭാതത്തിൽ ആ സപ്ലൈ ചെയിൻ ഇന്ത്യ വെട്ടിമുറിച്ചപ്പോൾ, ചൈനീസ് ബാറ്ററി ഭീമന്മാർ ശരിക്കും പകച്ചുപോയി.
   എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇന്ത്യയുടെ ഈ നീക്കത്തെ സാമ്പത്തിക വിദഗ്ധർ ഒരു ‘മാസ്റ്റർസ്ട്രോക്ക്’ എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്? അതിന് പിന്നിൽ കൃത്യമായ കണക്കുകൂട്ടലുകളുണ്ട്.
   കയറ്റുമതി നിരോധിച്ചതോടെ, ഇന്ത്യയിൽ കുന്നുകൂടുന്ന ബ്ലാക്ക് മാസ് മുഴുവൻ ഇന്ത്യയ്ക്കുള്ളിൽ തന്നെ പ്രോസസ്സ് ചെയ്യേണ്ട സാഹചര്യം വന്നു. ഇതോടെ, ഇന്ത്യയിലെ വൻകിട വ്യവസായ ഗ്രൂപ്പുകളായ റിലയൻസ്, ടാറ്റ, അദാനി, എക്സൈഡ്, അമര രാജ തുടങ്ങിയ കമ്പനികളും, നിരവധി പുതിയ സ്റ്റാർട്ടപ്പുകളും ഇന്ത്യയിൽ തന്നെ വമ്പൻ ബാറ്ററി റീസൈക്ലിംഗ് പ്ലാന്റുകൾ സ്ഥാപിക്കാൻ കോടിക്കണക്കിന് രൂപ നിക്ഷേപിക്കാൻ തുടങ്ങി.
5. ചൈനയോടുള്ള ആശ്രയത്വം കുറയുന്നു: ഇന്ത്യയ്ക്ക് ഇലക്ട്രിക് വാഹന വിപ്ലവം വിജയിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ ബാറ്ററികളുടെ വില കുറയണം. നിലവിൽ ഒരു ഇലക്ട്രിക് കാറിന്റെ വിലയുടെ 40 മുതൽ 50 ശതമാനം വരെയും അതിന്റെ ബാറ്ററിയുടെ വിലയാണ്. ബാറ്ററി നിർമ്മിക്കാനുള്ള ലിഥിയവും കോബാൾട്ടും ചൈനയിൽ നിന്ന് ഇറക്കുമതി ചെയ്യുന്നത് നിർത്തി, നമ്മുടെ നാട്ടിലെ ബ്ലാക്ക് മാസിൽ നിന്ന് തന്നെ ഉത്പാദിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയാൽ ബാറ്ററികളുടെ നിർമ്മാണച്ചെലവ് പകുതിയായി കുറയും. അതായത്, വരും വർഷങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയിൽ ഇലക്ട്രിക് കാറുകളുടെയും സ്കൂട്ടറുകളുടെയും വില സാധാരണക്കാരന് താങ്ങാനാവുന്ന നിലയിലേക്ക് താഴും! അടുത്തിടെ ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ പ്രഖ്യാപിച്ച നാഷണൽ ക്രിട്ടിക്കൽ മിനറൽ മിഷന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഭാഗമാണിത്. ജമ്മു കശ്മീരിലും രാജസ്ഥാനിലുമെല്ലാം ലിഥിയം നിക്ഷേപങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അവ ഖനനം ചെയ്ത് പുറത്തെടുക്കാൻ വർഷങ്ങൾ വേണ്ടിവരും. എന്നാൽ, ഈ ഇടക്കാലത്ത് ഇന്ത്യയുടെ ബാറ്ററി ആവശ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ ഏറ്റവും എളുപ്പമുള്ള മാർഗ്ഗം ‘അർബൻ മൈനിംഗ്’ അഥവാ ബ്ലാക്ക് മാസ് റീസൈക്ലിംഗ് തന്നെയാണ്.
   ഈ വിഷയത്തിന്റെ ഗൗരവം മനസ്സിലാക്കാൻ ചില ഞെട്ടിക്കുന്ന കണക്കുകൾ കൂടി നമ്മൾ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ആഗോള തലത്തിൽ ബാറ്ററി റീസൈക്ലിംഗ് വിപണി 2030 ആകുമ്പോഴേക്കും ഏകദേശം 35 ബില്യൺ ഡോളർ (ഏകദേശം 3 ലക്ഷം കോടി രൂപ) കടക്കും എന്നാണ് റിപ്പോർട്ടുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇന്ത്യയിൽ മാത്രം 2030 ആകുമ്പോഴേക്കും പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 1,28,000 ടൺ ലിഥിയം-അയൺ ബാറ്ററികൾ റീസൈക്ലിംഗിനായി എത്തും. ഇതിന്റെ മാത്രം മൂല്യം ആയിരക്കണക്കിന് കോടി രൂപ വരും.